Javakhk Music
Armenian English Russian

Jivani

Ջիւանին` ազատութեան անթագակիր փիլիսոփայ

Jivani – the uncrowned philosopher of freedom
Дживани – некоронованный философ свободы

Սօս Մարգարեան

Մարդ կուզեմ, որ դարի պահանջն իմանայ։
Ջիւանի

Կարելի է մտածել, որ Ջիւանու կամ Սերովբէ Լեւոնեանի (1846-1909) դիմապատկերի ստեղծումը բանասիրութեան, գրականագիտութեան, արուեստաբանութեան, երաժշտագիտութեան մենաշնորհն է, քանզի նա գուսան է` բանաստեղծ ու երգիչ։ Բայց երբ խորամուխ ենք լինում նրա ստեղծագործական ժառանգութեան մէջ, յատկապէս երբ փորձում ենք վերջինս ընկալել մտածողութեան պատկերային-գեղարուեստական ձևերով, լուրջ դժուարութիւնների ենք բախւում, քանի որ այդ ձևերը անխզելի են մտածողութեան մէկ ուրիշ շերտից` հասկացական-տրամաբանականից։ Աւելին` Ջիւանու շատ բանաստեղծութիւններ այդպիսին են միայն ձևով, իսկ բովանդակութեամբ հրապարակախօսական բնոյթի խորհրդածութիւններ են ազգի վիճակի, հեռանկարի, կեանքի իմաստի, մարդու տեղի ու կոչման մասին և այլն։ Այլ կերպ` Ջիւանու աշխարհայեացքը չի կարելի նոյնացնել գեղարուեստականի հետ, այն աւելին է քան գեղարուեստականը։

Թէև Ջիւանին պրոֆեսիոնալ փիլիսոփայ չէ, նոյնիսկ համապատասխան կրթութիւն չի ստացել, բայց իր ժամանակի սոցիալ-քաղաքական և հոգևոր– մշակութային իրողութիւնների էութեան մեջ խորամուխ եղած, դրանցով իմաստնացած, կենսափիլիսոփայական մտածողութեան պատկառելի մակարդակի հասած անհատականութիւն էր։ Նա հեռու էր եսակենտրոն, անձնակենտրոն մտածողութիւնից։ Ջիւանու մտահոգութեան ու խորհրդածութեան առարկան հայրենիքն է, ազգն ու նրա ապագան, հայ մարդը և ընդ&հանրապես մարդն ու մարդկութիւնը։ Այդ իսկ պատճառով Ջիւանու մտածողութիւնը ազգակենտրոն ու մարդակենտրոն է։

Առհասարակ որևէ ազգի հաւաքական յիշողութեան մէջ, որպէս մնայուն արժէքներ, բազում դէմքեր, իրադարձութիւններ, մշակութային յուշարձաններ, հոգեմտաւոր սկզբունքներ կան։ Ազգային յիշողութեան մէջ առանձին անհատների գոյութիւնն ու տևականութիւնը պայմանաւորուած է նրանց խաղացած դերով, համազգային շահերի ու նպատակների իրականացման գործում նրանց անձի ու գործի կարևորութեան ու պիտանիութեան աստիճանով։ Նման անհատները կողմնորոշիչ ու ներշնչանքի աղբիւր են դառնում ազգի գոյութեան ողջ ընթացքում, յատկապէս այնպիսի իրավիճակներում, երբ նրանց դիմապատկերի վերյուշը հրատապ է ու անհրաժեշտ ագգային (նաև` խմբային ու անհատական) խնդիրներ լուծելու համար։ Ու թէև նման անհատների դիմապատկերը ազգային հոգեկերտուածքի անքակտելի մասն է, սակայն այդ դիմապատկերների արժէքն ու նրանց օրինակին դիմելու անհրաժեշտութիւնն աւելի է ընդգծւում ազգի պատմութեան բեկումնային ու դրանով պայմանաւորուած արժեքների վերագնահատման շրջանում։

Այսօր, երբ սոցիալ-քաղաքական և հոգևոր-մշակութային յեղաբեկումները բազմաթիւ արատներ ու ձևախեղումներ յայտնաբերեցին և մասամբ էլ այդպիսիք իրենք առաջացրին հայոց ազգային կեցութեան տարբեր ոլորտներում, ու մեր ժողովուրդը նորից յայտնուել է արժեքների վերագնահատման անհրաժեշտութեան դէմ –հանդիման, պարտաւոր ենք աւելի յաճախ պրպտել մեր ազգային յիշողութեան բեռը, հոգեկերտուածքի առանձնայատկութիւնները` պարզելու համար, թէ որքանով ենք հոգեհարազատ համազգային աւանդական արժեքներին և ինչպէս ենք դրանց հետ զուգակցում-համատեղում մշակութային նոր իրողութիւնները։

Կարծում ենք` Ջիւանու դիմապատկերին անդրադառնալու անհրաժեշտութիւնը պայմանատրուած է նաև ազգային-քաղաքական կողմնորոշիչների ու գերակայութիւնների ճիշտ ընտրութեան, ազգամիջեան ու միջպետական յարաբերութիւնների արդի բաւիղներում չմոլորուելու, դիւանագիտական խաղերի և ուժի դիրքերից պարտադրուող «մարդու խոտանքների» հետևում իրական շահերը տեսնելու համար։

Ջիւանի մարդու և գուսանի` առաջին հայեացքից պարզ ու ակնառու կերպարի հետևում կանգնած է մի բարդ հոգևոր ֆենոմեն, որի ստեղծագործական ժառանգութեան արժէքը ժամանակի հոսքի հետ աւելի շատ է գիտակցւում` մանաւանդ Արևմուտքի կեղծ ու ազգակործան արժեքներին դիմակայելու և ազգային աւանդոյթներին հարազատ մնալու համար։ Գուսանի ու մեծ մտածողի ստեղծագործութիւններն իրենց մէջ պարունակում են XIX դ. երկրորդ կէսի և XX դ. սկզբի ազգային ու համամարդկային շատ իրողութիւներ, ինչպէս նաև դրանց հնարաւոր զարգացումները:

Ջիւանու կեանքն ու ստեղծագործութիւնը նրա ժամանակի պատմամշակութային խափանութեան խտացումն են։ Թէև կոնկրետ-պատմական իմաստով նա հայ խափանութեան երևոյթ էր, բայց Ջիւանուն յուզող հրմնախն–դիրները նաև համամարդկային էին, և ինքն էլ այդ չափանիշի մտածող էր։ Այդ պատճառով նրա աշխարհայեացքի ոսպնեակում են բեկուել ժամանակի մշակութային և յատկապէս սոցիալ-քաղաքական իրողութիւնները։

Իր ստեղծագործութեան սկզբից ևեթ Ջիւանին չտեղաւորուեց գուսանական լեզուի աւանդական շրջանակների մէջ։ Արագ ձերբազատուեց հայ աշուղներին կաշկանդող կատեգորիկ իմպէրատիւներից (աշուղները գրում էին ֆարսերէն, թուրքերէն, արաբերեն) և ստեղծագործեց ու երգեց գրական հայերէն։ Այդ քայլով նա միանգամից համահայկական երևոյթ դարձաւ և հայ գուսանական արուեստը նոր մակարդակի հասցրեց։

Որպէս լայնախոհ և շրջահայեաց անձնաւորութիւն` Ջիւանին հայ ժողովրդի առջև ծառացած հիմնախնդիրները քննում էր համամարդկային հիմնախնդիրների համատեքստում, քանզի, նրա համոզմամբ, դրանց զգալի մասը տարածաժամանակային սահմանափակում չունի` յաւերժական ու համազգային է։ Իսկ այդ հանգամանքը պայմանաւորուած է նրանով, որ մարդկային հանրոյթի տեսակները` ազգերը, բազում ընդհանաոթիւններ ունեն.

Ողջ ազգերը մէկ թաղարի ծաղիկ են,

Տեսակ-տեսակ գոյնով ներկել է Աստուած¹:

Ջիւանին առաջնորդւում է «բնական կանոնի» իր սկզբունքով, աշխարհը նրան ներկայանում է որպէս յաւերժ գոյութեամբ օժտուած հիւրանոց, իսկ այնտեղ բնակուող մարդիկ ու ազգերը` անցողիկ։ Այդ աշխարհը ոչ այնքան ֆիզիկական, որքան հոգևոր իրողութիւն է, որտեղ մարդկանց ու ազգերի թողած «հետքերը» պայմանաւորուած են նրանց հոգեկերտուածքի առանձնայատկությամբ ու քաղաքակրթուածութեան աստիճանով։

Ազգը և նրա բնաշխարհագրական միջավայրր` հայրենիքը, Ջիւանին ընկալում է որպէս ամբողջական ու անբաժանելի երևոյթ։ Նա համոզուած էր, որ ազգային միասնութեան հիմքում ընկած են լեզուն, հայրենիքը, կրօնը, ազգային աւանդոյթները2։ Սրանք են ազգերի տեսակային յատկանիշները, որոնցից Ջիւանին ամենաշատը հայրենիքին է անդրադառնում։ Մեծ մտածողի աշխարհայեացքում հայրենիքը հոգեղէնանում է և դառնում ազգի գոյութեան ու գործունէութեան պատմամշակութային միջավայր։ Այս ոսպնեակով էլ Ջիւանին արժեւորում է աշխարհ-հիւրանոցի բնակիչներին. «Անկիրթ ցեղերը թափառական» գալիս ու հեռանում են պատմութեան ասպարեզից, մինչդեռ` «Երկիրը ուսեալ զաւակին է փայփայում մօր պէս»։

Ջիւանու վերոյիշեալ դիրքորոշման մէջ երկու կտրուածք ենք նշմարում։ Յիրաւի, մարդն աշխարհաշէն գործով կարող է անմահացնել իրեն։ Քաղաքակիրթ ազգերը էապէս փոխում են իրենց բնօրրանը, այն դարձնում իրենց բարեկեցութեանը նպաստող արհեստական միջավայր` ապագային թողնելով նիւթական ու հոգևոր մշակոյթի բազում յուշարձաններ։ Վերջիններս համամարդկային արժէքներ են և որպես այդպիսին են ընկալւում բոլոր քաղաքակիրթ ազգերի կողմից։ Երկրորդ կողմը Ջիւանու լաւատեսութիւնն է, արդարացի ու ներդաշնակ աշխարհակարգի նրա իդեալը։

Թէև Ջիւանին բարբարոս ու «թափառական ցեղերին» քաղաքակրթութեան ասպարեզում անհետք հեռացող էր անուանում, սակայն նրանց ամենակործան նուաճումների ու աւերածութեան տխուր ականատեսն էր։ Այդ իսկ պատճառով նա երբեմն քաղաքակրթուածութիւնը թերութիւն է համարում ու դառնացած գրում է.

Ինչո՞ւ չեղանք արիւնարբու աւազակ,
Գող, գռփող, վրիժառու ելուզակ4:

Ջիւանու կարծիքով Երկիր մոլորակի վրայ ապրող իւրաքանչիւր ազգ որոշակի բնաշխարհագրական միջավայր է զբաղեցնում, որը «հայրենիք» է կոչւում։ Սակայն, ինչպէս նշեցինք, վերջինս Ջիւանու աշխարհայեացքում հոգեղէնանում և դառնում է պատմամշակութային իրողութիւն և ազգային նկարագրի բաղկացուցիչ մաս։ Այդպես ընկալուած հայրենիքն ու ազգը մշակութային ամբողջութիւն են դարձել և դրա մասնատումը կործանարար է.

Անհայրենիք, թափառական թոյլ ցեղը`
Երկրէերկիր ընկնող մուրացիկ է նա5։

Ազգ-հայրենիք յարաբերակցութեան այս ընկալումը միայն արտաքին ձևով է գեղարուեստական, որի բովանդակութիւնը հասկացութային բնոյթ ունի։ Հայրենիքը ոչ միայն ազգի ու նրա մշակութային ավանդոյթների ձևաւորման ասպարէզն է, այլև շատ նման աւանդոյթների հիմքն ու բաղկացուցիչ մասն է դարձել։ Սի խօսքով` հայրենիքը և ազգի ինքնութիւնը պայմանաւորող մշակութային աւանդոյթները միահիւսուած են մէկ ամբողջութեան մէջ։ Այդ պատճառով, Ջիւանու կարծիքով, ազգի և նրա անդամների ստեղծագործական էներգիան առաւել լիովին կդրսեւորուի և արդիւնքը հաստատուն ու տևական կլինի հայրենիքում։

Անհայրենիք, թափառական ազգի վերջը շատ վատ է,
Ոտքերի տակ հող չունի, շինածը անհաստատ է6։

Հարկ է նշել, որ Ջիւանու այս դատողութեան մէջ խտացուած են ինչպէս արտագաղթից հրաժարուելու կոչը (որին կանդրադառնանք ստորև), նոյնպէս եւ բռնազաւթուած հայրենիքի ողբերգական ճակատագրի հանդէպ մտահոգութիւնը։ Վերջինս Ջիւանու կեանքի ու ստեղծագործութեան անբաժան մասն է և յաճախ է յիշատակւում ինչպէս ուղղակի, այնպէս էլ այլաբանութեամբ.

Ջիւան, հրէշներ են եկել,
Բնիկներին դուրս են վանել,
Օձերն ու գորտերն են խմել
Ախ, իմ հայրենիքիս ջուրը7։

Ջիւանին մտահոգուած էր այն փաստի առթիւ, որ թուրք նուաճողները Հայաստանը իրենց հայրենիքն էին համարում։ Թէև Ջիւանու օրօք թուրքական պատմագրութիւնը դեռևս Հայաստանի ու հայ ժողովրդի պատմութեան նենգափոխման «տեսութիւն» չէր մշակել, բայց առանձին դէպքերում այն առկայ էր որպէս միտում, որն աւելի ուշ մտահոգիչ իրողութիւն դարձաւ։ Քաղաքակիրթ հայ ժողովուրդն իր հայրենի բնաշխարհում մշակութային բազմաթիւ յուշարձաններ է ստեղծել, որոնք իր բազմադարեան պատմութեան խօսուն վկաներն են։ Ջիւանին գրում է.

Հին մնացած վանքերը չլինէին,
Օտարք հեշտ կասէին` «Հայաստան չկայ»8։

Առհասարակ ժողովուրդը պատմութեան ընթացքում բնօրրանը իր կենսագործունէութեան ասպարէզն ու բաղկացուցիչ մասն է դարձնում երկու իմաստով` 1) փոխում է կուսական բնութեան տեսքը` բնակավայրերի ու զանազան շինութիւնների, երկրագործութեան ու հանքամշակութեան և այլ ձևերով. 2) բնօրրանի որոշ լեռներ, հարթավայրեր, ջրեր ու անտառներ դարերի ընթացքում ժողովրդի կեանքում առանձնայատուկ իմաստ ու նշանակութիւն են ստանում և դառնում մշակութային աւանդոյթների կարևոր տարր, հոգևոր արժեքների խորհրդանիշ և այլն, մի խօսքով` հայրենի բնօրրանը ներառւումէ ազգի նիւթական ու հոգևոր մշակոյթի մէջ։ Կարծում ենք` այս տեսանկիւնից պէտք է դիտել ազգ-հայրենիք յարաբերակցութեան միասնության ու ամբողջականութեան պահպանման ջիւանիական մտահոգութիւնը։
Ազգ-հայրենիք յարաբերակցութեան ներդաշնակութիւնն ու ամբողջականութիւնը Ջիւանու ժամանակ խախտուած էր։ Դրա գլխաւոր պատճառը, հայ մտածողի համոզմամբ, թուրքական նուաճումների հետևանքով առաջացած ռազմաքաղաքական իրավիճակն է։ Ջիւանին ցաւով է խօսում կոտորածի և Հայաստանը հայաթափելու թուրքական քաղաքականութեան մասին։ 1895-1896 թթ. հայկական կոտորածները Ջիւանու մէջ որոշ յուսահատութիւն էին առաջացրել, սակայն նա, որպէս հեռատես մտածող, հասկանում էր, որ արտագաղթը նուազեցնում էր հայերի թիւը հայրենիքում, ինչը յետագայում կարող էր կործանարար հետևանքներ ունենալ, ուստի կոչ էր անում վերջ տալ հայրենաթողութեանը, պանդխտութեանը։

Ջիւանին գիտակցում էր, որ իր ժամանակակիցները պատասխանատուութիւն են կրում նաև ապագայ սերունդների առաջ, այդ պատճառով էլ իր հայրենակիցներին նախազգուշացնում էր, որ արտագաղթի համար «ապագայ սերունդը մեզի կանիծէ»9։ Այս միտքը գուսանը յայտնել է 1898թ., այսինքն` կոտորածներից յետոյ ոչ միայն ինքը չի կորցրել հաւատը Հայաստանի պայծառ ապագայի հանդէպ, այլև ձգտում է ուրիշներին յոյս ներշնչել` հասկանալով, որ հայրենիքը ժողովրդով է յարատևում։
Ջիւանին համոզուած էր, որ արտագաղթի հետևանքով ոչ միայն հայրենիքն է հայաթափւում, այլև մասնատւում ու փոշիանում է հայ ժողովրդի ստեղծագործական էներգիան։ Չորս հազար տարեկան ծառի (հայ ժողովրդի) ճիւղերը տարբեր երկրներում են, մինչդեռ մարդու գործունեութեան արդիւնքը հաստատուն է իր հայրենիքում։

Ուստի այղ չիւղերը`
Բայց օտար հողի վրայ
Չեն աճիլ, կչորանան10։

Սեծ մտածողը համոզուած էր, որ մարդու գործը իր հայրենիքում կարող է համարժէք գնահատականի արժանանալ, որ եւ ամենաբարձր պատիւն է նրա համար.

Ոչ մի տեղ հայրենիքից բարձր աստիճան չի փնի11։

Հայ ժողովրդի դարաւոր իղձերի իրականացման նախապայմաններից մէկը ազգային միաբանութիւնն է, ինչը, Ջիւանու կարծիքով, խաթարւում է դաւանանքի տարբերութեան պատճառով։ Նրա համար ցանկալի վիճակը ողջ հայութեան միակրօն լինելն է։ Բայց քանի որ բազմադաւանութիւնն արդէն խաղութիւն էր, Ջիւանին կոչ էր անում դաւանանքը բաժանարար սկզբունք չդարձնել, ինչը էապէս կթուլացնի հայոց ազատամարտը.

Ազգաւ հայ-կաթոփկ, բողոքականին,
Լուսաարչեաններու ատելն իզուր է,
Հարազատ որդիք են Մայր Հայաստանի12։

Մեծն գուսանը իր ողջ կեանքում առաջնորդուել է արժեւորման այս չափանիշով, օրինակ` Ղ. Ալիշանի մասին բարձր կարծիք է յայտնում` ասելով, որ նա միայն «ծէսով» է կաթոլիկ, «բայց հոգով հայ է»13։ Ակնյայտ է, որ փիլիսոփայող գուսանը որդեգրել է XIX դարում հայ իրականութեան մէջ արմատաւորուած այն մօտեցումը, որ չնայեած դարերի ընթացքում քրիստոնէութեան հայկական տարբերակը դարձել է հայ ժողովրդի էթնոմշակութային հիմնարար առանձնայատկութիւններից մէկը, սակայն ներազգային յարաբերութիւնների շարակարգում այն էական դեր չպէտք է խաղայ` ազգի հոգեմտաւոր ու քաղաքական միասնութեան ապահովման համար։ Օրինակ` Ստ. Ոսկանեանը կոչ էր անում «քաղաքական կամ ազգային խնդիրը կրօնական անլուծելի խնդիրներէն բաժանել»14։ Իսկ Ստ. Նազարեանը գրում էր. «Ազգ և կրօնը ջոկ ջոկ խնդիրներ են. այլ է ազգայնութեան հանդէսը և այլ է կրօնի հանդէսը…»14:

1877-1878թթ. ռուս-թուրքական պատերազմն ու Հայկական հարցի միջազգայնացումը շրջադարձային էին հայոց ազգային ինքնագիտակցութեան մէջ։ Բեռլինի վեհաժողովից (1878թ.) յետոյ հայ իրականութեան մէջ սկսւում է ազատագրական պայքարի զինուած փուլը, ձևաւորւում է հայդուկային շարժումը։ Հայոց ազատամարտը կազմակերպուած հունի մէջ դնելու և ցանկալի նպատակին հասցնելու համար ձևաւորւում են ազգային կուսակցութիւները։ Ջիւանին այդ իբադարձութիւնների խաչմերուկում էր։ 1868-1895թթ. ապրելով ու ստեղծագործելով Ալեքսանդրապոլում` նա մօտիկից ականատես է եղել ազգային շարժման ելևէջներին։ Գ. Դևրիկեանն արդարացիօրէն գրում է, «որ Ալեքսանդրապոլ-Գիւմրին կապող օղակ էր դարձել ֆիդայիների միջև։ Սեծ մասամբ այնտեղից էին զինատար խմբեր մեկնում Երկիր։ Այստեղ էին լինում անուն հանած հայդուկները։ Այնպէս որ Ջիւանին լաւատեղեակ էր այդ անցուդարձին»16։

Հարկ է նշել, որ ազգային գաղտնի խմբակներ ու կազմակերպութիւններ են գործել դեռևս Հայկական հարցի միջազգայնացումից առաջ։ Դրանցից մէկը 1869թ. Ալեքսանդրապոլում հիմնուած «Բարենպատակ ընկերութիւնն» էր, որի անդամների հետ Ջիւանին անձնական ու գաղափարական սերտ շփումներ է ունեցել17։ Դա «Հայ ժողովրդի ազատութեան ու անկախութեան համար հիմնուած առաջին խմբակն էր Արևելեան Հայաստանում»18, որը որոշակի դեր խաղաց ազատագրական գաղափարների տարածման, ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցութեան բարձրացման գործում։ Ազզային– հայրենասիրական այս միջավայրն էլ պայմանաւորում է Ջիւանու գաղափարաքաղաքական հաւատամքը: Նա և իր գաղափարակից գուսանները «Րաֆֆուն ու Գամառ Քաթիպային հետևելով, ասպարէզ բերին հայրենիքի ազատագրութեան մասին գրուած մարտաշունչ երգեր»19։

Ջիւանու ուշադրութեան ու մտահոգութեան գլխաւոր օբյէկտը հայ ժողովրդի քաղաքական կացութիւնն ու հեռանկարն է։ Նրա ստեղծագործութեան ակունքը ժողովուրդն է` մասնաւորապէս գեղջուկն է և նրա անաղարտ ու յոգսաշատ երգը, որին դիմելը Ջիւանու կողմից «բուն ազգայինը զարգացնելու և ազգապահպանութեան գերխնդրին ծառայեցնելու գիտակցուած գործնական քայլ»20 է։

Բազմիցս անդրադառնալով հայ ժողովրդի` մասնաւորապէս արևմտահայութեան ճակատագրին` որպէս իրատես մտածող հասկանում է, որ ազգամիջեան յարաբերութիւնների հիմքում ընկած են միայն շահերն ու հնարաւորութիւնները, ուստի և միշտ էլ «...զօրեղն է աշխարհի տէրը»21։ Ուրեմն` իւրաքանչիւր ազգի խնդիրը գոյութեան այդ կռւում ինքնապաշտպանութիւնն է, քանի որ թոյլին ու խեղճին ոչ ոք չի օգնում։ Այդ պատճառով Ջիւանին ի սկզբանէ կասկածամտութեամբ էր նայում Բեռլինի պայմանագիրը ստորագրած վեցեակի գործունեութեանը.

Վեց պետութեանց ձեռքն է այժմ մեր դերը.
Տեսնենք ինչպէս դուրս կբերեն պատկերը22։

Դիւանագիտական խաղերին կասկածամտութեամբ վերաբեւող Ջիւանին առաջնորդւում էր «Քաջերի սահմանն իրենց զէնքն է» խորենացիական պատգամով։ Հանրայայտ է, որ Բեռլինի վեհաժողովի արդիւնքում նման դիրքորոշում է մշակում նաև Մկրտիչ Խրիմեանը, որին Ջիւանին մեծագոյն ակնածանքով էր վերաբերւում։ Կարծես կրկնելով Մ. Խրիմեանին` նա գրում է.

Այլոց նման զէնք չառար, գրաւոր բան խնդրեցիր,
Կարծում եմ անիրաւունք նրա համար մնացիր23։

Ստեղծուած պայմաններում «թղթէ շերեփը» կրաւորական դիրքորոշման, քաղաքական մուրացիկութեան խորհրդանիշ է, որից դրական արդիւնք ակնկալելն անիմաստ է։ Բալկանեան ազգերը անկախութիւն ու ինքնավարութիւն ստացան, քանի որ թէ´ իրենք զինուած պայքարի դիմեցին և թէ´ Ռուսաստանն օգնեց։ Հայերի համար միակ ճանապարհը միաբան ու համախմբուած ազատագրական պատերազմն է.

Թնդանօթն է արարիչ.
Հրացանը մեծ փրկիչ24։

Ջիւանին մարդկանց ու ազգերի խաղաղ ու ստեղծագործ կենսակերպի, ազգերի բարեկամական համագործակցութեան քարոզիչ էր։ Սակայն տեսնում էր, որ նուաճող ու կայսերապաշտ ուժերը ոչ միայն ընդունակ չեն խաղաղ համակեցութեան, այլև ձգտում են գերիշխող դիրքի հասնել` թալանի, աւերածութիւնների ու կոտորածների միջոցով։ Ուստի մեծ մտածողը կոչ էր անում ապրել առաքինի կեանքով, բայց լինել համառ, չենթարկուող, վճռական և ուժեղ` բռնութիւններին դիմակայելու համար։ Իսկ երբ հայ ժողովրդի գլխին զանգուածային ոչնչացման սպառնալիքն է կախւում, նա պատգամում է` բռունցքուել ու զէնքով պաշտպանել ապրելու իրաւունքը.

Սուրբ աւետարանը ծալեցէք, հայեր
Ինքնապաշտպանաթեան գրքեր կարդացէք,
Ժամանակը փոխուեց, վեր առէք զէնքերը,
Տկարներան պաշտպանելու գնացէք25։

Ջիւանին աշխատում էր իր հայրենակիցներին ոգևորել, պայքարի կոչել անցեալի հերոսական կերպարների ու դրուագների օգնութեամբ։ Անընդհատ պրպտելով ազգի պատմական յիշողությունը` փորձում է հայ երիտասարդութեան համար գործնական պայքարի կողմնորոշիչ-մտատիպար ստեղծել։ Այդ նպատակին հասնելու համար նա դիմում է իւրայատուկ միջոցների, թուարկում է բազմաթիւ հերոսների (Վարդան Մամիկոնեան, Գայլ Վահան, Արտաշէս, Տիգրան Սեծ և ուրիշներ), որոնք օրհասական պահերին պէտք է իր կողքին լինէին։ Այսինքն` հերոսական անցեալը պէտք է վեր յառնի ու փշրի ստրկութեան շղթաները։ Ջիւանին համոզուած էր, որ կգայ այդ օրը, և հայ ժողովուրդը նորից ազատ կլինի.

Արտաշէս ու Տիգրան ծնած երկրից,
Օր լինի, որ էլի Տիգրաններ դուրս գան26։

Ջիւանու այս լաւատեսութիւնը հռետորական բնոյթ չունի, այն հիմնաւորուած է հէնց իր ժամանակի իրադարձութիւններով։ Նա մեծ ոգևորութեամբ ու յոյսերով է փառաբանում Զէյթունի ու Սասունի ապստամբների քաջութիւնը, որոնք անօրինակ սխրանքով պայքարում էին թուրքական ու քրդական բազմապատիկ ուժերի դէմ։ Դա է հիմք տալիս վստահ յայտարարելու`

Հային տուէք վառօդ, փամփուշտ, հրացան,
Նա կարող է դառնալ իւր անձին պաշտպան,
Երբ կանգնել է նրա դէմը հանդիման
Թշնամին սարսափելով փռուել է գետին27։

Ելնելով հայ ժողովրդի շահերի ու հնարաւորութիւնների իրատեսական հաշուառումից` Ջիւանին համոզուած էր, որ ազգային պետականութիւնը վերականգնելու համար համազգային զինուած պայքարը առաջին, բայց ոչ բաւարար պայման էր. հայ ժողովուրդը բաւարար ուժ ու միջոցներ չունէր, որպէսզի վճռական հարուածով խորտակէր բռնակալի լուծը և վերակերտեր անկախ պետականութիւնը։ Միաժամանակ Ջիւանին կործանարար էր համարում համազգային մասշտաբով «մահ կամ ազատութիւն» կարգախօսը: Զոհողութիւնները պէտք է փոխհատուցուեն ցանկալի արդիւնքով.

Զուր մեռնելով բան չի լինիլ, մէջը չկայ նպատակ,
Դրան կասեն գայլի պատառ, կամ թէ իշի նահատակ28։

Իր խորաթափանց մտքով ճիշտ ըմբռնելով մեծ պետութիւնների քաղաքական ու դիւանագիտական խաղի կանոնները` Ջիւանին հասկանում էր, որ միայն կռուով հնարաւոր չէ հասնել ցանկութիւնների իրագործմանը, անհրաժեշտ են դիւանագիտութիւն և դաշնակիցներ։
Բեռլինի վեհաժողովի ստեղծած քաղաքական բաւիղներում դեգերող հայ ժողովրդի համար Ջիւանին Արևմուտքում իրական յոյս չէր տեսնում։ Նա հասկանում էր, որ քաղաքական կողմնորոշման հիմքում շահերն են ընկած, իսկ մարդասիրութեան, արդարութեան, իրաւահաւասարութեան մասին վերամբարձ քաղաքական ճառերը դատարկ խօսքեր են։ Ջիւանին իր դիրքորոշումը մասնաւորեցնում է Անգլիայի օրինակով.

Չհաւատաս, որ դու ունիս կեղծ բարեկամ ծովապետ,
Նա իր մի արշին մահուդը չի փոխիլ ողջ հայոց հետ29։

Կարծում եմ` Անգլիայի տնտեսութեան համար կենսական նշանակութիւն ունեցող մահուդը վկայակոչելով` Ջիւանին շեշտում է նրա յարատև քաղաքական շահը` բոլորին և ամէն ինչ ծառայեցնել սեփական կայսրաւթեան հզօրացմանը։ Փոքր ազգերի թէկուզ ամենակենսական խնդիրները մեծ քաղաքականութեան մէջ ընդամէնը շահարկման ու մանրադրամի դեր են խաղում։ Արձանագրելով 1895-1896 թուականների հայկական կոտորածները և Եւրոպայի կրաւորական կեցուածքը` Ջիւանին գրում է.

Տաճկահայերի կեանքի հետ խաղ է անում Եւրոպան,
Պիղատոսի վճիռ կատայ` խփելով իւր աչքերը,
Տաճկահային գայլերուց փրկելու համար գործ է պէտք,
Եթէ ոչ կոպէկ չարժիլ ցաւակցական խօսքերը30։

Թէև գուսանը դժգոհ էր Ռուսաստանում առկայ քաղաքական վարչակարգից, սակայն համոզուած էր, որ`

Հզօր արծուի ահեղ ձայնը մինչ չհնչի հիւսիսից
Այդ անիրաւ մարդասպանից չեն ազատուիլ հայերը31։

Ջիւանին Ռուսաստանին կոչ էր անում` օգնել հայ ժողովրդին այնպէս, ինչպէս օգնեց, որ բուլղարները, սերբերը և միւսները ազատագրուեցին։ Միաժամանակ նա վստահ էր, որ հայ ժողովուրդը շուտով, Սասունի ու Զէյթունի քաջերի օրինակով, պէտք է պայքարի դուրս գայ և հասնի իր նպատակին։ Ջիւանին համոզուած էր, որ հայ ժողովրդի իղձերն իրականացուելու են։ Այդ է վկայում նաև նրա «Կուգան ու կերթան» երգը` «հայոց յոյսի գլուխգործոցը»32։

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1 Ջիւանի, Երգեր, Երևան, 1988, էջ 187:
2 Տես նոյն տեղում, էջ 35,44։
3 Նոյն տեղում, էջ 90:
4 Նոյն տեղում, էջ 64:
5 Նոյն տեղում, էջ 121:
6 Նոյն տեղում, էջ 37:
7 Նոյն տեղում, էջ 147:
8 Նոյն տեղում, էջ 46:
9 Նոյն տեղում, էջ 124:
10 Նոյն տեղում, էջ 35:
11 Նոյն տեղում, էջ 374:
12 Նոյն տեղում, էջ 82:
13 Նոյն տեղում, էջ 441:
14 Ոսկանեան Ստ., Նոր ընկերութիւն մը //«Արևմուտք», 1859, թիւ 2, էջ 12: 15Նազարեան Ստ., Մենդելզօն, Լէսսինգ, Լաւատեր//«Հիւսիսափայլ», 1860, թիւ 10, էջ 309:
16 Դևրիկեան Գ., Ջիւանին ազատագրական պայքարի երգիչ //Ջիւանի-150 (աշուղի ծննդեան 150-ամեակին նուիրուած գիտաժողովի նիւթերի ժողովածու), Երևան, 1996, էջ 30:
17 Տե´ս Պարսամեան Վ. Ա., Հայ ազատագրական պայքարի պատմութիւնից, Երևան, 1959, էջ 120:
18 Պարսամեան Վ. Ա., Յարութիւնեան Շ. Ռ., Հայ ժողովրդի պատմութիւն, Երևան, 1979, էջ 242:
19 Գրիգորեան Շ., Հայ ազգային աշուղական դպրոցը և Ջիւանին //Ջիւանի-150, էջ 9:
20 Բրուտեան Մ., Ջիւանու երաժշտական լեզուի ժողովրդական ակունքները //Ջիւանի-150, էջ 54-55:
21 Ջիւանի, Երգեր, էջ 92:
22 Նոյն տեղում, էջ 102:
23 Նոյն տեղում, էջ 60:
24 Նոյն տեղում, էջ 204:
25 Նոյն տեղում, էջ 38:
26 Նոյն տեղում, էջ 85:
27 Նոյն տեղում, էջ 43:
28 Նոյն տեղում, էջ 148:
29 Նոյն տեղում, էջ 149:
30 Նոյն տեղում, էջ 111:
31 Նոյն տեղում, էջ 111:
32 Դևրիկեան Գ., Ջիւանին ազատագրական պայքարի երգիչ //Ջիւանի-150, էջ 28:

Top


English:

Jivani – the uncrowned philosopher of freedom

Sos Margarian

I would like to see a man who knows the age’s requirements
Jivani


One can think that creation of a portrait of Jivani, or Serovbe Levonian, (1846-1909) is the monopoly of philology, literary criticism, study of art, musicology, since he is a gusan, a poet and a singer. However, when we begin studying his creative heritage, we realize that a lot of Jivani’s poems are such only in their form, and in content they are public contemplations about the nation’s state, perspectives, meaning of life, place and acknowledgment of a man, etc.

Though Jivani is not a professional philosopher, however, he was the person engaged in social-political and spiritual-cultural realities of his time, who became wise and achieved the appropriate level of philosophical thinking. The subject of Jivani’s concern and contemplation was a homeland, a nation and its future, an Armenian man in general and mankind. That is why Jivani’s mind is concentrated on a nation and people. The works of the gusan and great thinker contain a lot of national and common to all mankind realities of the second half of XIX-late XX century, as well as their possible developments.

Since the beginning of his activity Jivani was unable to stay within the frames of a traditional gusan language. He quickly got rid of categorical imperatives that restricted Armenian ashoughs (ashoughs wrote in French, Turkish, Arabic) and composed and sang in literary Armenian. By making this step, he became an Armenian phenomenon at once and raised Armenian gusan’s art to a new level.

Jivani was guided by his own principles of «a natural rule»; he perceived the world as a hotel endowed with eternal power, while peoples and nations residing there are transient. Jivani perceives the nation and its geographical environment as a whole and inseparable phenomenon. He was convinced that a language, homeland, religion, national traditions were in the basis of national unity. These are nation’s typical peculiarities, from which Jivani most often appeals to homeland. In the outlook of the great thinker the homeland is animated and becomes historical-cultural environment of the nation’s power and activity. Jivani values the residents of the world-hotel by means of this lens. ‘’ Uncouth nomad tribes’’ come and leave the history’s sphere, while ‘’A country cares about its educated son like a mother’’.

In Jivani’s opinion, each nation living on Earth planet occupies some geographical environment, which is called ‘’homeland’’. However, as far as we remember, in Jivani’s outlook the latter is animated and becomes historical-cultural reality and a constituent part of national characteristics. According to Jivani, the homeland is not only the sphere of formation of a nation and its cultural traditions, but it also became the basis and constituent part of a lot of similar traditions. That is to say, traditions that condition originality of the homeland and a nation are combined in one tradition. So, in Jivani’s opinion, creative energy of the nation and its members will more completely manifest itself, and the result will be firm and long-term in the homeland.

It should be mentioned that both a call to deny emigration and concern over tragic destiny of the occupied homeland are concentrated in Jivani’s judgment.

Jivani speaks of slaughter and Turkish policy targeted at expelling Armenians from Armenia with pain. Armenian carnage of 1895-1896 arouse Jivani’s desperation, however, he, as a perspective thinker, realized that emigration had reduced the number of Armenians in the homeland, which could have destructive perspectives in future, so he urged not to leave homeland.

Jivani realized that his contemporaries were also responsible for future generations, that’s why he warned his compatriots that «future generation will curse us» for emigration. The gusan expressed this thought in 1898, that is to say after the slaughter he did not lose belief in Armenia’s bright future, moreover, he was eager to inspire others with hope, realizing that the homeland can live due to the people. Jivani was convinced that as a result of emigration not only the homeland will remain without Armenians, but creative energy of Armenian people will disunite and disperse as well. The branches of a four thousand-year-old tree (Armenian nation) are in different countries, while the result of a man’s activity is firm in his homeland.

One of the preconditions of realization of Armenian people’s centuries-old dreams is national solidarity, which, in Jivani’s opinion, is destructed because of religion’s difference. He wishes Armenians to follow one religion. However, as far as there were many religions in Armenia, Jivani urged not to make religion a dividing principle, which will considerably weaken Armenian people’s struggle for freedom.

All his life the great gusan was guided by this criterion of value, for example, he explains good opinion of Gh. Alishan saying that he was a catholic only by «ceremonial», «however, he is Armenian by his soul». It is obvious that the gusan adopted the approach, which took root in Armenian reality of XIX century, according to which, despite the fact that Armenian option of Christianity became a peculiarity of Armenian people’s ethno-cultural basic for ages, however, as for national relations, it must not play an essential role to preserve the nation’s spiritual, intellectual and political unity.

Russian-Turkish war of 1877-1878 and international nature of Armenian issue were crucial in Armenian national self-consciousness. After the Berlin Assembly (1878) the armed stage of liberation struggle starts in Armenian reality. Jivani was in the crossroads of these phenomena. Living and creating in Alexandropol in 1868-1895, he witnessed the modulation of a national movement. This national-patriotic environment conditioned Jivani’s ideological ideas. He and his line-minded gusans, «Following Raffi and Gamar Qatipa, initiated bellicose songs written about the homeland’s liberation».

Principal object of Jivani’s attention and care was Armenian people's political stability and prospect. People are his creative activity's source, in part, a peasant and his clean and preoccupied song, appealing to which on Jivani’s part «is a practical step targeted at developing the properly national and at contribution to a principal task of preserving a nation». Repeatedly appealing to the destiny of Armenian people, in part, that of Western Armenians, as a realistic thinker he was aware that only interests and possibilities are in the basis of international relations, so «...the strong has always been the world's owner». Thus, each nation’s task is self-protection in this struggle to survive, as no one helps the weak and the poor. So, Jivani primordially regarded the activity of the six that signed the Berlin agreement with doubt.

Jivani, who treated diplomatic games with doubt, was guided by Khorenatsi’s behest, according to which «The border of the brave is his weapon». It is well known that as a result of the Berlin Assembly Mkrtich Khrimian, whom Jivani treated with great respect, also elaborated such a position.

In such a situation «а paper ladle» is a symbol of passive position, political begging, and it is impossible to await positive result from it. Balkan nations acquired independence and self-governance, as both they entered the struggle for liberation and Russia helped them.

Jivani was a preacher of calm and creative lifestyle of people and nations, friendly cooperation between the nations. However, he saw that aggressive and emperor-loving forces are not just unable to peaceful coexistence, but also strive to win dominant positions, by means of robbery, destructions and slaughter. So, the great thinker urged to live virtual life, however, to be persistent, disobedient and strong to resist violence. And when the Armenian people face the danger of mass destruction, he preaches to defense the right to live with fists and weapon.

Jivani tried to inspire his compatriots, to urge to struggle by requesting assistance of the heroic figures and episodes of the past. Always studying historical memory of the nation, he tried to create an ideal of practical struggle for Armenian youth. To achieve the goal he used peculiar means, he mentioned a lot of heroes (Vardan Mamikonian, Gayl Vahan, Artashes, Tigran The Great and others), who should be around in the days of distress. So, heroic past should raise and destroy the chains of slavery.

Jivani is convinced that the day will come and Armenian people will be free again. He praises boldness of rebels of Zeytoun and Sasoun, who struggled against numerous Turkish and Curd forces.

Correctly realizing the rules of the game of strong states with his acute mind, Jivani realized that it was impossible to make dreams come true only by struggling; diplomacy and efforts are necessary. Jivani did not see real light in the West. He was aware that interest form the basis of political orientation; though the gusan was dissatisfied with Russia’s political leadership, however, he urged Russia to help Armenian people the way they helped Bulgarians, Serbs and others to liberate. At that he was convinced that Armenian people would soon rise to struggle and achieve their goal, following the example of brave dwellers of Sasoun and Zeytoun. His song entitled ‘’Will Come and Go’’, ‘’the masterpiece of Armenian hope’’, testifies to it.

Top


Russian:

Дживани – некоронованный философ свободы

Сос Маргарян  

Мне бы человека, который знал бы веление века.
Дживани  

Можно думать, что создание портрета Дживани или Сероба Левоняна (1846-1909) – прерогатива филологии, литературоведения, искусствоведения, музыковедения, поскольку он - гусан (поэт и певец). Но когда мы глубоко проникаем в его творческое наследие, то понимаем, что многие стихотворения Дживани являются таковыми только по своей форме, а содержание их – это размышления публицистического характера о судьбе, перспективе нации, смысле жизни, месте и призвании человека и т.д.  

Хотя Дживани не был профессиональным философом, однако, был индивидуальностью: вникнув в сущность социально-политических и духовно-культурных реалий своего времени, набравшись мудрости, он достиг внушительного уровня жизненно-философского мышления. Он был далек от эгоистического, эгоцентрического мышления. Предметом беспокойства и размышлений Дживани была родина, нация и ее будущее, армянин и в целом - человек и человечество. Поэтому мышление Дживани было национальным и гуманистическим. Произведения гусана и крупного мыслителя содержат в себе многие национальные и общечеловеческие реалии 2-й половины XIX – нач. XX вв., а также взгляды на их возможное развитие.

С самого начала своего творчества Дживани не укладывался в традиционные рамки гусанского языка. Он быстро освободился от категорических императивов, сковывающих армянских ашугов (ашуги писали на персидском, турецком, арабском языках), он творил и пел на литературном армянском языке. Этот шаг сразу же превратил его в общеармянское явление и поднял армянское гусанское искусство на новый уровень.

Дживани руководствуется принципом «природного правила»: мир представляется ему гостиницей, наделенной вечным существованием, а проживающие в ней люди и нации – преходящими посетителями.

Нацию и ее географическую среду, родину, Дживани воспринимает как целостное и неделимое явление. Он был убежден, что в основе национального единения лежат язык, родина, религия, национальные традиции. Из этих видовых признаков, характеризующих нацию, Дживани больше всего обращается к родине. В мировоззрении крупного мыслителя родина одухотворяется и становится культурно-исторической средой существования и деятельности нации. Сквозь эту призму Дживани оценивает жителей мира-гостиницы: «непросвещенные племена кочевые» появляются и удаляются с исторической арены, между тем, «просвещенного ребенка Земля холит, как мать».

По мнению Дживани, каждая нация, живущая на планете Земля, занимает определенную географическую среду, которая называется «родиной». Однако, как мы отметили, она в мировоззрении Дживани одухотворяется и становится культурно-исторической реальностью и составляющей частью национального облика.

Родина, согласно Дживани, не только среда для формирования нации и ее культурных традиций, но основа и составляющая часть многих подобных традиций. По его словам, культурные традиции, обуславливающие родину и сущность нации, сплетены в единое целое. Поэтому, по мнению Дживани, на родине творческая энергия нации и ее членов проявится полноценнее, а  результат будет прочным и долгосрочным.

Следует отметить, что в этом суждении Дживани сконцентрированы как призыв отказаться от эмиграции, так и беспокойство по поводу трагической судьбы захваченной родины.

Дживани с болью говорит о турецкой политике резни и изгнания армян из Армении. Резня армян 1895-1896гг. породили в Дживани некоторое отчаяние. Однако он, как дальновидный мыслитель, понимал, что эмиграция снижает численность армян на родине, а это в дальнейшем может привести к губительным последствиям, поэтому призывал покончить с эмиграцией и странничеством.

Дживани осознавал, что его современники несут ответственность также и перед будущими поколениями, поэтому он предупреждал своих соотечественников о том, что «грядущее поколение проклянет нас» за бегство. Эту мысль гусан высказал в 1989г.: то есть после резни он не только не потерял веру в светлое будущее Армении, но стремился другим внушить надежду, понимая, что родина существует благодаря народу.

Дживани был убежден, что вследствие эмиграции не только родина остается без армян, но дробится и распыляется творческая энергия армянского народа. Ветви четырехтысячелетнего дерева (армянского народа) находятся в разных странах, между тем, результат деятельности человека оказывается прочным на его же родине. 

Одно из условий осуществления вековых стремлений армянского народа – это национальное единение, что, по мнению Дживани, разрушается из-за разницы в вероисповедании. Для него желательным было бы единоверие всех армян. Но поскольку многоконфессиональность уже существовала, то Дживани призывал не превращать вероисповедание в разделительный принцип, что могло существенно ослабить армянское освободительное движение.

Великий гусан всю свою жизнь руководствовался этим критерием оценки. К примеру, о Г. Алишане он был высокого мнения, говоря, что тот только по «обряду» католик, «но душой - армянин». Очевидно, что философствующий гусан избрал укоренившийся в армянской действительности XIXв. подход, согласно которому, несмотря на то, что армянский вариант христианства на протяжении веков стал одной из основополагающих этнокультурных особенностей армянского народа, однако, в плане внутринациональных отношений он не должен играть существенную роль для обеспечения духовно-интеллектуального и политического единства.

Русско-турецкая вйна 1877-1878гг. и придание Армянскому вопросу международного звучания стали переломными в армянском национальном самосознании. После Берлинского конгресса (1878г.) в армянской действительности начинается вооруженный этап освободительной борьбы. Дживани сталкивается с этими событиями: в 1868-1895гг., проживая и занимаясь творчеством в Александрополе, он был непосредственным очевидцем подъемов и спадов национального движения. Эта национально-патриотическая среда и обуславливает политико-идеологическую веру Дживани. Он и его единомышленники-гусаны, «следуя за Раффи и Гамар Катипой, вывели на арену воинственные песни, написанные об освобождении родины». 

Главный объект внимания и беспокойства Дживани – политическое положение и перспектива армянского народа. Истоком его творчества является народ, в частности, крестьянин и его чистая и полная забот песня. Обращение Дживани к этой песне – «осознанный практический шаг для использования ее в задаче развития национального и для сохранения нации». Неоднократно обращаясь к судьбе армянского народа, в частности, западного армянства, он как реалист понимает, что в основе межнациональных отношений лежат только интересы и возможности, поэтому всегда «...сильный - хозяин мира». Значит, задача каждой нации в этой борьбе за выживание – самооборона, поскольку слабому и жалкому никто не помогает. Поэтому Дживани изначально с сомнением смотрел на деятельность «шестерки», подписавшей Берлинский договор.

Дживани, скептически относящийся к дипломатическим играм, руководствовался заветом Хоренаци: «Граница храбрых – их оружие». Общеизвестно, что в результате Берлинского конгресса подобную позицию разрабатывал и Мкртич Хримян, к которому Дживани относился с величайшим почтением.

В сложившихся условиях «бумажный черпак» - символ пассивной позиции, политического попрошайничества, от которого бессмысленно ждать положительного результата. Балканские народы получили независимость и самоуправление, поскольку они прибегли к вооруженной борьбе, а также потому, что им помогла Россия. Единственный путь для армян – это объединенная и сплоченная освободительная война.

Дживани – проповедник мирной и созидательной жизни людей и наций, дружественного сотрудничества наций. Однако он видел, что покоряющие и исповедующие имперское мышление силы не только не способны к мирному сосуществованию, но еще и стремятся занять доминирующую позицию путем грабежа, разрушения и резни. Поэтому крупный мыслитель призывал жить добродетельно, но быть твердым, непокорным, решительным и сильным для сопротивления насилию. А когда над головой армянского народа нависает угроза массового уничтожения, он советует сжать кулаки и с оружием в руках защищать свое право на жизнь.

Дживани с помощью героических образов и эпизодов прошлого старался воодушевить своих соотечественников, призвать их к борьбе. Постоянно копаясь в исторической памяти нации, он пытается создать для армянской молодежи ориентир-идеал реальной борьбы. Для достижения этой цели он прибегает к своеобразным средствам, перечисляет многочисленных героев (Вардана Мамиконяна, Гайл-Ваана (Ваана-Волка), Арташеса, Тиграна Великого и других), которые в судьбоносные моменты должны были быть рядом с ними. То есть героическое прошлое должно подняться и разбить цепи рабства. Дживани был убежден, что этот день придет, и армянский народ вновь будет свободным. Он с большим воодушевлением и надеждой восхваляет храбрость повстанцев Зейтуна и Сасуна, которые с небывалым мужеством боролись против многократно превосходящих турецких и курдских сил.

Верно схватывая правила политической и дипломатической игры крупных государств благодаря своей проницательности, Дживани понимал, что только войной невозможно достичь осуществления желаний: необходимы дипломатия и союзники. Дживани не связывал реальную надежду с Западом. Он понимал, что в основе политической ориентации лежат интересы. Хотя гусан был недоволен политическим режимом, царящим в России, однако он призывал Россию помочь армянскому народу так же, как помогла она освобождению болгар, сербов и других. В то же время он был уверен, что армянский народ вскоре, по примеру храбрецов Зейтуна и Сасуна, должен подняться на борьбу и достичь своей цели. Дживани был убежден, что мечты армянского народа осуществятся. Об этом свидетельствует также его песня «Придут и уйдут» - «шедевр армянской надежды».

 

Top

 
 
Copyright © 2008 - Javakhk Songbook
Reproduction in full or in part is prohibited without reference to
JavakhkMusic.com