Javakhk Music
Armenian English Russian

Folk dance

Հայկական ժողովրդական պարը Ջավախքում

Armenian Folk Dance in Javakhk
Армянский народный танец в Джаваxке

ժէնիա Խաչատրեան

Ջաւախքր, որպէս ազգագրական իւրայատուկ դէմք ունեցող շրջան, պահպանել է պարերի կատարման ինքնատիպ առանձնայատկութիւններ, պարաձևեր և տերմիններ։
Պարային (շարժական) ֆոնդի հիմքը կազմում են կոլեկտիւ պարերը։ Կատարւում են կլօր՝ փակ շրջանով, որի համար մէկ ընդհանուր անունով կոչւում են կլօր պարեր, շուրջպարեր¹:

Կլօր պարերից իւրաքանչիւրն ունի իր անունը, որոշակի պարաձևը, կատարողներն ու կատարման ժամանակը։ XX դարում բոլոր պարերը, սակայն, կատարուել են խառն՝ անկախ սեռից, տարիքից ու ժամանակից։ Գրանցուած պարերի վերլուծութեան, ապա և ասացողների տուած բազմաթիւ տեղեկությունների օգնութեամբ է միայն հնարաւոր բացայայտել պահպանուած պարաձևերի ու բովանդակութեան փոխկապակցուածութիւնը, կատարողների սեռի, տարիքի ու ժամանակի ազղեցութեան ծիսական մտածողութիւնը։

Կլօր պարերին մասնակցում են անսահմանափակ թուով երկսեռ պարողներ։ Մասնակիցների քանակը կախուած է պարաձևի կատարողական դժուարութիւններից։ Եթէ պարաձևն ունի բարձր թռիչքներ, արագ տեմպ, ծնկածալ նստումներ կամ բարդ քայլեր, ապա պահանջուել է մասնակիցների թուի սահմանափակում։ Դանդաղ տեմպ և պարզ պարաձևեր ունեցող կլօր պարերին կարող են մասնակցել բոլորը, առանց հասարակական դիրքի, սեռի և տարիքի սահմանափակման։ Այդպիսի պարերին կարող են մասնակցել նոյնիսկ այրիներն ու բախտը փոխած կանայք ու տղամարդիկ, որոնց, չգրուած օրէնքի համաձայն, արգելուած էր ծիսական պարերին ու գործողութիւններին մասնակցելը։

Ջաւախքում կլօր պարերը բաժանտւմ են ըստ կատարողների քանակի, սեռի ու տարիքի։ Յիսունից բարձր տարիքը համարւում է ծանրակշիռ տարիք, և յատկապէս տղամարդիկ խուսափում են պարելուց։ Պահպանուել են նաև մի քանի ծիսական պարեր, որոնց պարտադիր կատարողները հէնց ծանրակշիռ տարիք ունեցող տղամարդիկ կամ կանայք են։ Այդպիսիներից են՝

1. Մախօխապրփ պարը և էկէք ծէծէնք սօխն ու սխտօր² տղամարդկանց, մեծ պասի ծիսական կլօր պարը,
2. Տանտըգնի հարսանեկան, թագւորամօր պարը³,
3. Խնամու, հարսանեկան4 (տղամարդու) և այլ Ջուխտ ու թաք մի քանի պարեր։

Ըստ կատարողների քանակի պարերը խմբաւորւում են՝ կլօր, Ջուխտ ու թաք՝ Քէչագ պարերի, իսկ ըստ սեռի ու տարիքի բաժանւում են՝
1. էրիգմարդօց` տղամարդկանց,
2. Կնիգմարդօց` կանանց,
3. Ազաբների` երիտասարդ, ամուրի տղաների ու աղջիկների,
4. Տղօց` երեխաների,
5. Խառը` առանցսեռի ու տարիքի ընտրութեան։

Կլօր պարերը Ջաւախքում բաժանւում են յատուկ տարատեսակների.
1. Մէ վօդկ` մէգըմ առաջ, մէգըմ հէդ.
2. էրգու վօդկ.
3. Իբէք վօդկ` էրգուս մէ դին, մէգըմ մէ դին.
4. Չօրս վօդկ` էրգուս մէ դին էրգուս մէ դին.
5. Յէդ ու առաջ.
6. Տապփագ պարեր.

Տապփագ պարեր ընդհանուր անունը կրող տարատեսակի մէջ մտնում են հնագոյն ծիսական մի քանի պարեր, որոնք պատկանում են դուրան կամ դուզ, թարս կամ ձախ, ապա և ճամփա տարատեսակներին։ Այդ պարերը կատարւում են տարբեր դասաւորութեամբ` կլօր` փակ կամ բաց շրջանով, մէկ, երկու շարքով կամ իրար յետևից շարանով։

Բաց շրջանի դէպքում պարն ունենում է Պարբաշի` պարագլուխ, և Պարի պօչ։ Առհասարակ Ջաւախքում հարսանեկան և հասարակական պարերի ժամանակ պարատեղերում ընտրւում են յատուկ Պարի ղեկավարներ, որոնք հսկում են` փայտը ձեռներին։ Նա ունի յատուկ պարտականութիւններ`
ա) հսկում է պարաշարքի հիէրարխիկ դասաւորութեանը (մեծից փոքր, տղամարդկանց, ապա կանանց).
բ) հսկում է պարողների ճիշտ տեղում (ըստ հասարակական դիրքի) կանգնելուն.
գ) հետևում է պարերի կատարման աւանդական ու ծիսական հերթականութեանը.
դ) ծայրայեղ խստութեամբ պահպանում է կարգ ու կանոն.
ե) երբ պարերն աւարտւում են, Պարի ղեկավարը իր ձեռքի փայտով կտրում է պարաշրջանը, որը նշանակում է, թէ պարն աւարտուեց։ Այս արարողութիւնը ժողովրդական տերմինով կոչւում է փայդօստ անէլ։ Որպէս օրէնք` դրանից յետոյ բոլորը դադարեցնում են պարելը, այլ դէպքում կպատժուեն՝ փայտի հարուածներ ստանալով։
Ժողովուրդը, պարի շրջանը համեմատելով մարդու կեանքի հետ, այն համարում է կեանքի շրջան։ Կեանքի շրջանով դէպի աջ տեղափոխութիւնն ընդունւում է որպէս յաջողութիւն, ձախը` որպէս թարսութիւն և ձախողութիւն։ Պարողների կեանքի շրջանով դէպի աջ ու ձախ կատարուող պարաքայլերի համադրութեամբ ժողովուրդն արտայայտել է կեանքի տատանումը` որպէս յաջողութեան ու անյաջողութեան, բախտաւորութեան ու դժբախտութեան, չարի ու բարու իրար յաջորդող երևոյթների համադրում5։ Կեանքի տատանումը արտայայտող տարբեր ուղղութիւնների ներքոյ պարողների դասաւորութեան ալիքաւոր շարժումները քայլերի մեծութեան կամ շատութեան (քանակի) շնորհիւ ձեռք են բերում պարաշարքի դէպի աջ կամ ձախ գերակշռող ուղղութիւն։ Այս ուղղութիւնն էլ դառնում է պարաշարքի տեղափոխաթեւսն հիմնական ուղղութիւն` աջ կամ ձախ։

Ինչպէս հայկական բոլոր պարերում, այնպէս էլ Ջաւախքում, ընդհանուր գերակշռող ուղղաթեամբ առաջ ու յետ շարժում հնարաւոր չէ։ Այն կատարւում է միայն շրջանագծի շառաւղի աղղաթեամբ` կեանքի շրջանին թիկունքով կամ դէմքով դարձած։ Առաջ ա յետ պարային քայլերը կատարւում են աջ կամ ձախ գնացող քայլերի զուգորդութեամբ։

Ջաւախքի խօսակցական լեզուում գործածւամ է յէդ ա առաջ էլած արտայայտութիւնը։ Այդպէս ասում են ամուսնացած-բաժանուած կանանց կամ կատարուած, ապա քանդուած գործի համար։ Յէդ ու առաջ ասում են գործում կամ խօսակցութեան մէջ անհաւասարակշիռ մարդկանց6։ Նոյն իմաստն է դրուած Ջաւախքի Յէդ ու առաջ պարաձևի մէջ։ Տարածութեան մէջ յետ ա առաջ քայլելը դիտուել է որպէս տարածական ռիթմի խախտում։ Պարողը բնորոշուել է որպէս անհարկի մէջ ընկնող, աներես, չմտածուած գործող ու արտայայտուող մարդ, որը կորցրել է իր ներքին հաւասարակշռութիւնը։ Յէղ ու առաջը ցոյց է տափս շարժական անհանգիստ վիճակ, իրերի ընթացքի անհանգիստ յարաբերութիւն։ Պարի ընթացքում խախտւում է շարժումների համաչափ ռիթմը։ Դա նշանակում է, որ մարդն իր հոգեվիճակով դարս է եկել իր հասարակական կեանքի սովորական ռիթմից, որի հետևանքով և խախտուել է ընդհանուր պարային ռիթմը։ Պարաձևերում առաջ եկող քայլի անսպասելի հարուծը շարժման մէջ ստեղծում է անհաւասարակշռութիւն։ Դէպի յետ` նախկին դիրքին վերադառնալը, ստեղծում է հաւասարակշռութիւնը վերականգնելու վարձի տպաւորութիւն։ Բացի դրանից, այս պարաքայլը Ջաւախքի կլօր պարերում գործածւում է այն պարատեսակների մէջ, որտեղ դրուած են յարձակման, նահանջի նպատակադրում կամ որևէ աշխատանքային գործողութեան նմանակում։ Յէդ ու առաջ պարաձևում, իհարկէ, կարևոր է կատարման եղանակը, որովհետև արտայայտչական ձևը ևս իմաստաւորւում է պարողի հոգեվիճակով։

Մինչև XX դ. վերջը պահպւսնուել են Յէդ ու առաջ պարաձևի մի քանի տարբերակ։ Պարաձևի կատարողները տղամարդիկ են (էրիգմարդօց պար է)։ Կատարման ժամանակը հիմնականում հարսանիքներն են, այն էլ` ընդհանուր պարերի շարքում։

Ջաւախցիների սիրած պարերից են նաև ճամփու պարերը, որոնք կատարւում են մէկ շարքով` իրար յետևից դասաւորութեամբ։ Այդ դասաւորութեան պատճառով նոյնիսկ պարերից մէկը ստացել է թէլէր-թէլէր անունը։ Այս տարատեսակի բոլոր պարերը կատարուել են հարսանիքների ու հանդիսաւոր երթերի ժամանակ, տարածութիւններ անցնելիս, ուխտատեղեր, դէրի գնալիս, փայլևանների մուտք ու ելքի ժամանակ։ Պարաձևը կազմուել է հաերի մէջ շատ տարածուած վօտ փօխէլու պարաքայլով։ Պարբաշին կամ Պարի գլուխը գործածել է մեծ թաշկինակ, իսկ գիշերային երթերի ժամանակ` վառուող ջահ, որը. բացի ճանապարհը լուսաւորելուց, հետապնդել է նաև չար ուժերին քշելու, վախեցնելու նպատակ։ Ճամփու պարերը կատարուել են նաև էրգուս մէ դին, մէգըմ մէ դին վօդը խաղացնելօվ պարաձևով, որր կոչւում է նաև իրէք վօդկ:Այս պարերը միշտ կատարուել են խառը կազմով, ինչպէս բոլոր գովընդապարերը։ Ճամփու պարերը հետապնդել են չար ուժերից զգուշանալու, նրանց ճանապարհից դուրս քշելու նպատակ։ Պատահական չէ, որ ինչպէս Հայաստանի տարբեր շրջաններում, նոյնպէս և Ջաւախքի որոշ վայրերում, որևէ տեղ գնալիս մի ճանապարհով գնում, միւսով վերադառնում են։ Նպատակը չարքերին մոլորեցնելն է։

Ինչպէս նշուեց, Ջաւախքում հայ ժողովրդական պարերը մէկ ընդհանուր անունով կոչւում են կլօր կամ Շուրջպարեր, իրենց փակ ու բաց` շրջանաձև կամ սպիրալաձև դասաւորութեան պատճառով։ Շրջանի հիմնական պարաձևերը մէ վօդկ, էրկու վօդկ (չորս քայլ), իրէք վօդկ (երեք քայլ) պարաձևերն են, որոնց մասնակցում են խառը կազմով, առանց սեռի, տարիքի ու հասարակական դիրքի սահմանափակման։ Այդպիսի պարերը հայ ժողովրդական պարային մշակոյթում յայտնի են որպէս գովընդապարեր։ Գովընդ նշանակում է գունդ։ էթնոպարագէտ Սրբուհի Լիսիցեանը, հիմք ընդունելով Հր. Աճառեանի մեկնութիւնները7 և բազմաթիւ ասացողների վկայութիւնները, գովընդ պարաձևի անունը բխեցնում է գունդ տերմինից` համարելով նրա տառադարձուած ձևը8։ Դունդ-գովընդ նշանակում է գնդաձև մարմին տարածութեան մէջ, իսկ նրա պրոյէկցիան հորիզոնական հարթութեան վրայ արտայայտւում է շրջանով։

Գօվընդ-գունդ գործածւում է գումար, ամբողջական իմաստով և նշանակում է խումբ, բազմութիւն, ժողով, մեղուների, մարդկանց, հրեշտակների գումար։ Գունդ գործածւում է նաև զինուորների, բանակի իմաստով (գնդի զինուոր, գնդապետ, զօրագունդ և այլն), ապա և տեղի հաւաքչական իմաստով (Վասպուրականի գունդ)։

Պարերի կատարողական օրէնքների, պարաձևի, կատարման տեղի, ժամանակի և այլ փաստերի վերլուծութիւնից հետևում է, որ կլօր պարերն իրենց իմաստաբանութեամբ համապատասխանում են գունդ հասկացութեանը9։

Կլօր պարերի եղանակներով Ջաւախքում յաճախ թաք պարեր են կատարել։ Այսօր դա դարձել է համատարած։ Պահպաներւվ կլօր պարերի քայլերը՝ դրանք յարմարեցուել են մենապարերին։ Հարսանիքի և հասարակական պարերի ժամանակ եթէ նոյնիսկ շրջան է կազմւում, ապա շատ կարճ` մէկից մինչև 5-6 պարաքայլ կատարելուց յետոյ, քանդւում է շրջանը, և բոլորը բաժանուելով պարում են իրենց ընտրած պարաքայլը` ձեոքերը բռնելու ձևը յարմարեցնելով պարեղանակին։ Յաճախ փոխւում է նաև պարեղանակի տէմպն ու ռիթմը։ Նուագող երաժիշտներն ակամայ ենթարկւում են պարողներին։ Այս հանգամանքը հակասում է ժողովրդական պարի հնագոյն օրենքներին։ Կլօր շրջանի հասկացութիւնը պահպանուել է միայն մէնապարողի հոգեբանութեան մէջ, որն իր ընտրած պարաքայլը գործածելու համար մեծ ու փոքր շրջաններ է կատարում հորիզոնական հարթութեան վրայ։ Պէտք է ասել, սակայն, որ սա ևս դարձել է հազուագիւտ երևոյթ, որովհետև միևնոյն հարթութեան վրայ խմբովի կատարելու հետևանքով առաջանում է տարածական նեղուածք, և բոլորը ստիպուած օգտւում են իրենց շուրջ եղած փոքր տարածութիւնից, որը հնարաւորութիւն է տալիս միայն տեղում պարելու։


ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1 Կլօր` փակ շրջանն ըստ ասացողների անհրաժեշտութիւն էր, որովհետև շրջանը պահպանակ է չար ուժերի դէմ։ Ջաւախքի պարային մշակոյթի շուրջ տե´ս աշխատութիւն ժէնիա Խաչատրեան, Ջաւախքի հայ ժողովրդական պարերը, Հայ ազգագրութիւն և բանահյուսութիւն ժողովածու, Երևան, 1975, հ. VII, էջ 5-104, ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ.։ Ջաւախքի պարերը և նրանց իւրայատկութիւնները. Լրաբեր (հասարակական գիտութիւնների), Երևան, 1968, N 3, էջ 70-83:
2. ժէնիա Խաչատրեան, նշւ. աշխ., էջ 50, 52, 92-94:
3 Նոյն տեղ, էջ 73, 75:
4 Նոյն տեղ, էջ 48:
5 Cp6. Лисициан, Cтаринные пляски и театралные представления армянского народа, Автореферат диссертации на учееную цтепень доктора исторических наук, Ереван, 1956, стр 14.
6 Ժ. Խաչատրեան, նշ. աշխ. էջ 59:
7 Հր. Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երևան, 1971, հ. I, էջ 593-595. տե´ս` գունդ։
8 Cp6. Лисициан, Cтаринные пляски и театралные представления армянского народа, Ереван, 1958, том I , стр. 172.
9 Ж. Харатян, Семантика шара и его универсальной проекции – круга в армянских народных плясках, Bесоюзная K. по итогам полевых исследований, тезисы докладов.

Top


English:

Armenian Folk Dance in Javakhk

Jenia Khachatrian

Javakhk, as a region having a specific ethnographic image, has preserved original peculiarities of performing dances, forms of dances and terms. Collective dances form the basis of dance (impellent) fund. They are performed in a round-closed circle, due to which they are called round dances in a common word. Each circle dance has its name, the kind of dancing, performers and the time of rendition.

In the XX century all dances, however, were performed in a mixed way, irrespective of sex, age and time. Only analyzing the registered dances, and using information provided by tellers one can reveal the interrelation between the preserved dances and their content, ritual thinking of influence of performers’ sex, age and time.

The dancers, in unrestricted number, belonging to both sexes, participate in circle dances. The number of participants depends on the difficulties of performing a dance. If a dance has high leaps, quick tempo, curtseys on bended knees or difficult steps, the number of participants had to be restricted. Everyone could participate in circle dances that had slow tempo and simple forms of dancing, without the restriction of social position, sex and age. Even widows, as well as women and men, who changed their destiny, can participate in such dances. It should be noted that, according to an unwritten law, they were forbidden to take part in ritual dances and actions.

In Javakhk circle dances were subdivided according to the number of performers, their sex and age. The age over fifty was considered weighty, and especially men avoided dancing. A number of ritual dances have also been preserved, the obligatory performers of which were properly men or women of weighty age. They are as follows:
1. The dance entitled “maxoxapar’’ and ‘’Let’s Beat Onion and Garlic’’ performed by men, it’s a ritual circle dance of the Lent,
2. The wedding dance of a king’s mother entitled ‘’Tantegny’’,
3. The dances entitled ‘’Matchmaker’’, wedding (men’s) dances, as well as a number of other dances entitled Pair and Solo.
According to the number of performers, the dances are classified the following way: circle, twin and Solo dances – so called “kechaq”, while, according to sex and age, they are classified as follows:
1. Men’s dances,
2. Women’s dances,
3. The dances of unmarried people,
4. Children's dances,
5. Mixed dances, without choosing sex or age.


Circle dances are subdivided in special groups in Javakhk:
1. One leg forward, one leg behind.
2. Two legs.
3. Three legs: two legs in one side, one leg in another.
4. Four legs: two legs in one side, two legs in another.
5. Forward and behind.
6. Plain dances.


The kind of dances bearing the name of Plain dances includes a number of ancient ritual dances belonging to the groups of plain, or correct, wrong, or left, and the road dances. These dances are performed in a different manner: circle – in a close or open circle, in one, two rows or in a line following one another.

In case of the open circle a dance has a Leader, and the tail of a dance. In general, while performing wedding and public dances, special Leaders of a Dance were chosen in Javakhk, who supervised with a stick in their hands:
a) They supervised the hierarchical layout of a circle of dancers (first the old people, then the young, first men, then women).
b)They watched dancers to stand in a right place (according to public position).
c) They supervised traditional and ceremonial consequence of performing dances.
d) They introduced order with all strictness.

When dances are finished, the Leader of a Dance cuts the circle with his stick, which means that the dance is over. The ceremony is called “paitost” in people’s term. As a rule, after that everyone stops dancing, otherwise they will be punished by being beaten with a stick.

Comparing the circle of a dance with a man’s life, people consider it to be the circle of life. Turning to the right on the circle of life is perceived as luck, while turning to the left is believed to be misfortune. By means of confronting performers' dance steps making by the circle of life to the right and to the left, the people expressed variations of life, such as success and misfortune, luck and trouble, consequence of phenomena of evil and kindness following one another. Within various directions expressing variations of life, due to the size or multitude (number) of steps, the wavy movements of performers’ arrangement acquire the main direction of a circle of dancers: to the right or to the left. Following the example of a lot of Armenian dances, forward and back movement in Javakhk is also impossible in general overwhelming direction. It is performed only in the direction of the circumference'с radius, turning one’s back to the circle of life or facing it. Dancing steps forward and back are performed with the combination of steps going to the right or to the left. The expression “gone back and forward” is used in Javakhk’s spoken language. People use it while speaking of a married and then divorced woman, or some business that had been done and then ruined. Back and forward is used while speaking of men unbalanced in their business or conversation. The same is implied in Javakhk's dance called Back and forward. In space steps back and forward were considered the violation of spatial rhythm. The dancer was characterized as the impudent one, who interferences out of place, makes ill-considered steps and expresses himself rashly, who lost his inner balance. Back and forward shows uneasy impellent state, restless relation of course of things. Even rhythm is violated while dancing. It means that a man’s emotional state has gone off the rails of usual rhythm of social life, as a result of which common dancing rhythm has been violated. Unexpected push of a step forward in a dance creates misbalance. A step back means returning to previous position, it makes an impression of the attempt of restoring equipoise. Besides, this dance step is used in Javakhk’s circle dances while pursuing the goal of an attack, retreat, or imitation of some activity. In the dances belonging to back and forward type, naturally, the motive of performance is important, as the type of expression is also comprehended by the dancer's emotional state. Several versions of Back and forward dance have been preserved until late XX century. Those who perform the dance are men (it's a dance performed by three men). They are mainly performed during weddings, moreover, among general dances.

Javakhk people also liked the dances of the road, performed in one row, with dancers standing one behind another. Due to this arrangement one of such dances is even called thread-and-thread. All dances of this type were performed during weddings and solemn processions, while passing a long way, pilgrimage, taking part in Vardavar, when Pahlevans (rope-walkers) came and went away. The dance was formed with a step called by changing a leg, which was widespread among Armenians. The Leader, or the Head of the dance, used a napkin, during night processions – a burning torch, which not only lighted up the way, but also was targeted at ousting, frightening evil forces. The Dances of the road were performed with two legs in one side, one in another, by playing a leg in a manner, which is also called three legs. These dances have always been performed in a mixed composition, like all dances of praise. The goal of dances of the road was to beware of evil forces, to drive them away from the road. It is not accidental that, as in a lot of Armenian regions, in some regions of Javakhk, while going somewhere, people also went by one road and returned by another. The goal was to delude evil forces.

As it has been mentioned, in Javakhk Armenian national dances are called circle dances in one common name, because of their closed or open – round or spiral – arrangement. The basic dances of the circle are the dances of one leg, two legs (four steps), three legs (three steps), people participate in such dances in a mixed composition, without limitation of sex, age or social position. In Armenian people's dance culture such dances are known as dances of praise (in Armenian the term sounds ‘’govendparer’’). The word ''Goven'' has two meanings: a lump and a regiment. Srbouhi Lisitsian, an investigator of ethnic dances, assuming Hr. Acharian’s interpretation7 and testimonies of a lot of tellers as a basis, believes that the name of a dance entitled ‘‘Govend’’ originates from the term of ''gund'' (a lump, or a regiment in Armenian), considering it a transcribed form. Gund-Govend means an oval body in space, while its projection on a horizontal plane is expressed with a circle.

Govend-gund is used in a summary, integral meaning. It means a group, multitude, a meeting, and the totality of bees, people, and angels. Gund is also used in the meaning of soldiers, an army (the soldier of a regiment, a colonel, a regiment, etc.), as well as in a collective meaning of a place (the g. of Vaspourakan).

According to the rules, the place, the time of dances and other facts, the logic of circle dances corresponds to the notion of gund.

In Javakhk solo dances were usually performed in a manner of circle dances. Nowadays it is widespread. Maintaining the steps of circle dances, they were adapted to solo dances. While dancing wedding and social dances, even if a circle was formed, then, making from one to 5-6 dance steps, the circle was destroyed, and everyone were separately dancing the dance step they have chosen, adopting the way of holding hands to the dance. The tempo and rhythm of the dance is also often changed. Musicians, who play, involuntarily obeyed the dancers. The circumstance contradicts with the ancient rules of people’s dance. The notion of a round circle has been maintained only in the psychology of a solo dancer, who, to apply the step he has chosen, makes large and small circles in a horizontal plane. It should be said, however, that it has also become a seldom phenomenon, since, being performed in the same plane, а spatial crush is created in a group, so everyone has to use small space around them, which enables just to dance in the place.

Top


Russian:

Армянский народный танец в Джавахке

Женя Хачатрян

Джавахк, как регион, имеющий свой уникальный этнографический облик, сохранил самобытные особенности, формы исполнения танцев и термины. Основу танцевального (подвижного) фонда составляют коллективные танцы. Их исполняют в замкнутом кругу, поэтому у них одно общее название - «круговые танцы», «шурджпарер».

Каждый вид круговых танцев имеет свое название, определенную форму исполнения, танцоров и время исполнения.

В XX веке все танцы, однако, исполнялись вперемешку, независимо от пола, возраста и времени. Только с помощью анализа зафиксированных танцев, а также многочисленных полученных сведений, можно раскрыть взаимосвязь видов танца с содержанием, а также обрядовое мышление по части влияния пола, возраста и времени.

В круговых танцах участвует неограниченное число танцоров обоих полов. Число исполнителей зависит от степени трудности танца. Если танец содержит в себе высокие прыжки, быстрый темп, движения, требующие от танцора вставать на колено, или сложные шаги, то это приводит к ограничению числа участников. В круговых танцах с медленным темпом и простыми танцевальными движениями могут участвовать все, без ограничений с точки зрения общественного положения, пола и возраста. В таких танцах могут участвовать даже вдовы, а также женщины и мужчины, «изменившие судьбу», которым, согласно неписаному закону, было запрещено участие в обрядовых танцах и действиях.

В Джавахке круговые танцы разделяют по числу, полу и возрасту исполнителей. Возраст свыше 50-ти лет считается солидным, и люди этого возраста, особенно мужчины, избегают танцевать. Но сохранилось несколько обрядовых танцев, обязательными исполнителями которых являются мужчины и женщины именно этого солидного возраста.

Таковыми являются:

1. Танец «Махохапрп» и «Екек цеценк сохн у схтор» («Давайте толочь лук и чеснок»). Мужской обрядовый круговой танец во время Великого поста.
2. Свадебный танец «Тантигни», танец «тагворамор».
3. Свадебный танец сватов (мужской танец), а также несколько других парных и сольных танцев.

По числу исполнителей танцы группируют в круговые парные и сольные «Кечаг», а с точки зрения пола и возраста делят на:
1. «Эригмардоц» – мужской
2. «Книгмардоц» – женский
3. «Азабнери» – танец молодых, неженатых парней и незамужних девушек
4. «Тхоц» - детский
5. «Смешанный» – танцуют все, независимо от пола и возраста.

Круговые танцы в Джавахке делят на особые виды:

1. «Ме водк, мегм арадж, мегм ед»
2. «Ерку водк»
3. «Ерек водк, эргус ме дин, мегм ме дин»
4. «Чорс водк, эргус ме дин эргус ме дин»
5. «Ед у арач»
6. «Таппаг».

В вид под общим названием «Таппаг парер» входит несколько древнейших обрядовых танцев, которые принадлежат к следующим разновидностям: «дуран» или «дуз» («ровный»), «тарс» или «дзах» («наоборот»), а также «чампа» («путь»). Эти танцы исполняются при разной расстановке танцоров: в замкнутом или открытом кругу с построением одного, двух рядов или цепи, в которой исполнители следуют друг за другом.

В танце в открытом кругу есть «Парбаши» – ведущий танца и «Пари поч» - танцор, замыкающий ряд. Вообще в Джавахке во время свадебных и общественных танцев на танцплощадках избираются специальные руководители, которые следят за танцем с тростью в руках. У руководителя есть особые обязанности:

а) он следит за иерархической расстановкой танцевального ряда (исполнители выстраиваются по старшинству, сперва идут мужчины, затем - женщины);
б) следит за тем, чтобы танцоры правильно занимали свои места (согласно позиции, занимаемой в обществе);
в) следит за традиционной и обрядовой очередностью исполнения танцев;
г) крайне жестко поддерживает порядок и дисциплину;
д) когда танцы заканчиваются, руководитель своей тростью размыкает круг, что означает конец танца. Этот ритуал в народе называется «пайдост анел». После этого все, как по команде, прекращают танцевать, в противном случае нарушители могут быть наказаны ударами тростью.

Народ сравнивал танцевальный круг с жизнью человека, считал его кругом жизни. Перемещение вправо по кругу жизни воспринималась как удача, влево – как неудача и невезение. Сочетанием танцевальных шагов, исполняемых танцорами вправо и влево по кругу, народ выражал череду счастливых и несчастливых периодов жизни, следующие друг за другом такие явления, как удача и неудача, добро и зло.

Благодаря волнообразным движениям в разных направлениях, выражающим изменчивость жизни, величине или множеству (количеству) шагов, танцевальный ряд принимает доминирующее (правое или левое) направление. Это направление и становится основным направлением перемещения танцевального ряда (вправо или влево).

Как и во всех армянских танцах, в джавахкских танцах движение вперед или назад не может принимать доминирующее направление. Оно исполняется только в рамках круга, танцоры стоят спиной или лицом к кругу жизни. Танцевальные шаги вперед и назад исполняются в сопровождении шагов вправо или влево.

В Джавахке в разговорной речи употребляется выражение «ед у арач елац». Так говорят о вышедших замуж и разведенных женщинах, а также о провалившемся деле. «Ед у арач» («назад и вперед») – так говорят и о людях, которые на деле или при разговоре ведут себя неуравновешенно. В Джавахке тот же смысл содержится и в разновидности танца «Ед у арач». Шаги назад и вперед рассматривались как нарушение пространственного ритма. Танцор характеризовался как неуважаемый, нахальный, необдуманно действующий и выражающийся человек, который потерял внутреннее душевное равновесие. Танец «Ед у арач» демонстрирует беспокойное состояние, непривычный ход вещей.

В ходе танца нарушается симметричный ритм движений. Это означает, что душевное состояние человека нарушено, он вышел за рамки привычного ритма своей общественной жизни, вследствие чего нарушился и общий танцевальный ритм. В танце неожиданный шаг вперед создает дисбаланс в движении. Шаг назад (возвращение к исходной позиции) создает впечатление попытки восстановления баланса.

Кроме того, в джавахкских круговых танцах этот танцевальный шаг используется в тех разновидностях, где поставлена цель наступления, отступления или же применяется с целью выражения какого-либо движения, характерного для трудового процесса. В танце «Ед у арач», конечно, важна манера исполнения, потому что выразительная сторона танца наполняется смыслом также благодаря душевному состоянию танцора.

Несколько вариантов танца «Ед у арач» сохранилось до конца XX века. Исполнителями этого вида танца являются мужчины (танец «эригмардоц»). Исполняются они в основном во время свадеб, в ряду общих танцев.

В числе любимых танцев джавахкцев значатся «Чампу парер», которые исполняются танцорами, выстраивающимися друг за другом в один ряд. Из-за этой расстановки один танец получил даже название «телер-телер» (нити-нити). Все танцы этого вида исполнялись во время свадеб и торжественных шествий, при прохождении какого-то расстояния. Танец сложился с помощью очень распространенного у армян танцевального шага «вот похел» (смена ноги). «Парбаши» или «ведущий танца» использовал в танце большой платок, а во время ночных шествий – горящий факел. Помимо освещения дороги, факел использовали с целью разогнать, распугать злые силы.

«Чампу парер» исполнялись также в разновидности «эргус ми дин, мегм мэ дин вод хахацнелов», которая называется также «ерек водк» (три ноги). Эти танцы всегда исполнялись в смешанном составе, как все «Чампу парер», они  преследовали цель уберечься от злых сил, прогнать их с дороги. Не случайно, в некоторых местностях Джавахка, как и в различных районах Армении, идут куда-то по одной дороге, а возвращаются по другой, цель – ввести злых духов в заблуждение.

Как отмечалось, в Джавахке народные танцы называются одним общим названием «круговые танцы» или «шурджпарер», из-за их закрытой и открытой круговой или спиралевидной расстановки. Основными формами танца являются: «мэ водк», «эрку водк» (четыре шага), «ерек водк» (три шага). В них участвуют в смешанном составе, без ограничений с точки зрения пола, возраста и общественной позиции. Такие танцы в армянской народной танцевальной культуре известны под названием «говндапарер». «Говнд» означает «гунд» («ком», «шар», «ядро»). Специалист по этническим танцам Србуи Лисициан, принимая за основу комментарии Р. Ачаряна и многие свидетельства, счтает, что «говнд» (название вида танца) - это транслитерация слова «гунд». «Гунд»-«говнд» означает шарообразное тело в пространстве, а его проекция на горизонтальной плоскости - это круг.

«Говнд»-«гунд» – нечто целое, собирательное, означает также группу, множество, полк (пчел, людей, ангелов). «Гунд» («полк») – это также военный, армейский термин (солдат полка, полковник и др.), имеет также значение дислокации воинской части (Васпураканский полк).

Из анализа правил исполнения танцев, танцевальных движений, места, времени исполнения и других фактов следует, что круговые танцы по своему смыслу соответствуют понятию «гунд».

Под мелодии круговых танцев в Джавахке часто исполняли сольные танцы. Сегодня это стало повсеместным. Сохраняя шаги круговых танцев, они были приспособлены к сольным танцам. Если даже во время свадебных и общественных танцев образуется круг, то после исполнения 5-6 шагов круг размыкается, и все, разделившись, исполняют выбранные ими танцевальные движения, приспосабливая движения рук к танцевальной мелодии. Зачастую меняется также темп и ритм танцевальной мелодии. Играющие музыканты невольно подчиняются танцорам. Это обстоятельство противоречит древнейшим законам народного танца. Понятие кругового танца сохранилось только в психологии танцора, который для исполнения избранного им движения в одиночку выписывает большие и малые круги на горизонтальной плоскости. Нужно сказать, что это также стало редким явлением, потому что вследствие исполнения танца группой танцоров на одной площадке возникает теснота, и все вынуждены пользоваться маленьким пространством вокруг себя, что позволяет танцевать лишь на месте.

 

Top

 
 
Copyright © 2008 - Javakhk Songbook
Reproduction in full or in part is prohibited without reference to
JavakhkMusic.com